राणीसावरगाव येथील केदारेश्वर महादेव मंदिराचा दुर्मिळ दानशिलालेख

गंगाखेड प्रतिनिधी :
परभणी जिल्ह्यातील गंगाखेड तालुक्यातील ऐतिहासिक व धार्मिक परंपरेचा वारसा जपणाऱ्या मौजे राणीसावरगाव येथे केदारेश्वर महादेव मंदिरासंबंधीचा एक अत्यंत महत्त्वाचा व दुर्मिळ दानशिलालेख आजही सुस्थितीत आढळून येतो. हा शिलालेख मुख्य गावापासून सुमारे एक मैल अंतरावर, गावाच्या दक्षिण दिशेला केदार तांडा–घाटवाडी रस्त्यालगत श्री नारायण बापुराव जाधव यांच्या शेतातील बांधावर चौकोनी आकाराच्या दगडी शिळेवर कोरलेला आहे.
हा शिलालेख दोन भागांत असून एका बाजूस चार ओळी, तर दुसऱ्या बाजूस तीन ओळी कोरलेल्या आहेत. देवनागरी लिपीतील मराठी भाषेत लिहिलेला हा लेख वळणदार, सुबक आणि अत्यंत सुवाच्य अक्षरांत कोरलेला आहे. विशेष म्हणजे अनेक वर्षे उघड्यावर असूनही शिलालेखाची झीज न होता त्याचा खोदकामाचा ठसा आजही स्पष्ट दिसून येतो.
शिलालेखाच्या पहिल्या बाजूस मंगलकलश, त्याखाली सूर्य व चंद्राची मोठ्या आकारातील कोरीव नक्षी असून खाली नंदी कोरलेला आहे. दुसऱ्या बाजूस मजकुराच्या खाली गाढवाची आकृती कोरलेली आहे. लेखाचा छाप घेतल्यानंतर त्याचे वाचन सहजपणे करता येते, हे या शिल्पकलेचे वैशिष्ट्य आहे.
शिलालेखातील आशय व अर्थ
या शिलालेखानुसार “श्री केदार सोमनाथ देव” यांना श्री कदंब (कदम) नावाच्या स्थानिक अधिकाऱ्याने तेलाचा घाणा (तेलघाणा), मळा (बाग) व शेतजमीन दान स्वरूपात दिल्याचा स्पष्ट उल्लेख आहे. या दान केलेल्या संपत्तीवर कोणी अतिक्रमण केले, कर लावला किंवा हस्तक्षेप केला, तर त्याला दैवी व सामाजिक शाप भोगावा लागेल, असे भयदर्शक विधान यात कोरलेले आहे.
“त्याचा बाप गाढव” असा सामाजिक अपमान करणारा शाप उल्लेख ही त्या काळातील दंडात्मक व संरक्षणात्मक पद्धतीचे द्योतक आहे.
शिलालेखाचे ऐतिहासिक व सामाजिक महत्त्व
हा शिलालेख केदारेश्वर मंदिर हे केवळ उपासनेचे स्थान नसून, पूजा-नैवेद्य, दीपप्रज्वलन व नित्यसेवेचे एक सक्षम केंद्र होते, हे अधोरेखित करतो. देवास दिलेले तेलघाणे हे अखंड दिवाबत्ती चालू ठेवण्यासाठीचे साधन होते, तर मळा व शेतजमीन ही मंदिराच्या आर्थिक उत्पन्नाची साधने होती. यावरून मंदिर हे त्या काळात एक धार्मिक-आर्थिक संस्था म्हणून कार्यरत होते, हे स्पष्ट होते.
“कदंब” नावाचा दाता स्थानिक सत्ताधारी किंवा अधिकारी असावा, असा अभ्यासकांचा अंदाज आहे. आजही राणीसावरगाव परिसरात “कदम” आडनावाचे लोक आढळतात, यावरून त्या काळातील सत्ताधारी वर्ग व मंदिर संस्था यांच्यातील घनिष्ठ संबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.
हा शिलालेख दान केलेल्या संपत्तीवर करमुक्ती व कायदेशीर संरक्षण होते, याचाही पुरावा देतो. धार्मिक भीती, सामाजिक अपमान व शापविधी यांच्या माध्यमातून कायद्याची अंमलबजावणी केली जात असे, हे या लेखातून अधोरेखित होते.
संशोधनात्मक तपशील
गाव : मु. पो. राणीसावरगाव (केदारेश्वर मंदिराजवळ), ता. गंगाखेड, जि. परभणी
शिलालेखाचे स्थान : केदारेश्वर मंदिराजवळ, केदार तांडा–घाटवाडी रोडलगत शेताच्या बांधावर
लिपी व भाषा : देवनागरी – मराठी
अक्षरपद्धती : कोरीव लेख
कालखंड : साधारण इ.स. ११७० ते ११८० (बारावे शतक अखेर)
राजवट : चालुक्य कालखंड (परिसरात परमार घराण्याचाही प्रभाव)
दाता : श्री कदंब (कदम)
शिलालेख वाचन : श्री. अनिल किसन दुधाणे, श्री. अथर्व पिंगळे (पुणे)
निष्कर्ष
राणीसावरगाव येथील केदारेश्वर महादेव मंदिराचा हा दानशिलालेख म्हणजे त्या काळातील दानपरंपरा, धार्मिक श्रद्धा, आर्थिक व्यवस्थापन, कायदेशीर संरक्षण व सामाजिक नियंत्रण यांचा एकत्रित आरसा आहे. म्हणूनच हा शिलालेख केवळ दगडावर कोरलेला मजकूर नसून, मध्ययुगीन ग्रामीण समाजजीवनाचा एक अमूल्य ऐतिहासिक दस्तऐवज आहे.